Przestrzeń, w którą wpisane są losy Nieświeżan, to oczywiście przede wszystkim kresowe, wielokulturowe, pełne zieleni miasto zamieszkane przez Polaków, Żydów, Białorusinów i Rosjan (a wszyscy byli „tutejsi” i żyli – jak zapewniają autorzy wspomnień – w sąsiedzkiej zgodzie), miasto historyczne, którego początek sięga XIII wieku – z wieloma zabytkami: pierwszym na tych ziemiach barokowym kościołem, z charakterystyczną Słucką Bramą, ratuszem otoczonym sukiennicami, zamkiem Radziwiłłów, którego sylwetkę odbijają wody Jeziora Zamkowego, położonego jakby w samym centrum miasta. Okraszony sentymentem, z jakim wspomina się także dzieciństwo i młodość, obraz miasta i rodzinnej ziemi dotyczy czasów, gdy Ziemia Nieświeska stała się – po traktacie ryskim 1921 roku – najbardziej na wschód wysuniętym fragmentem niepodległej, II Rzeczypospolitej. O tym, jak łatwo było przejść sąsiadom ze wschodu przez tę granicę, mogli się wszyscy przekonać 17 września 1939 roku, w dniu wkroczenia wojsk sowieckich. To przeżycie oraz plastyczny obraz wydarzeń tego, decydującego dla polskich losów, dnia jest przedmiotem wielu wspomnień. I wszystkie niemal dotyczą także czasów wojny, dwóch „okupacji – sowieckiej i niemieckiej”. Ta pierwsza okupacja, która przyniosła masowe represje wobec Polaków, aresztowania i wywózki Polaków z Kresów do ZSRR – głównie na Syberię i do Kazachstanu – poszerzyła znacznie przestrzeń, która stała się tłem wspomnień. Te nowe „miejsca akcji” – tło tragicznych dziejów licznych, wywiezionych z Ziemi Nieświeskiej Polaków – to nie tylko Syberia, Kazachstan, Uzbekistan, to także Iran, Indie, Afryka, tak daleko bowiem wojenne losy gnały mieszkańców tych ziem. A w jakim trybie i w jakich warunkach odbywało się – to pierwsze w historii II wojny światowej, rozpętanej przez hitlerowskie Niemcy i prowadzonej u boku sojusznika Stalina – „wypędzenie” z rodzinnych domów Polaków, i jaki ich czekał los, warto przeczytać w tych wspomnieniach, a także przetłumaczyć te relacje – przynajmniej na niemiecki. Niewątpliwie ta wiedza wzbogaciłaby projekty europejskich „centrów wypędzonych”...
Recenzje :
www.ksiazka.net.pl/index.php
